A A A

Trzy nurty

W historii etyki dałoby się wyróżnić, w pewnym przybliżeniu, trzy nurty (kryterium tego rozróżnienia stanowi stosunek do wartości), a mianowicie: relatywizm, perfekcjonizm i ewolucjonizm.

Relatywistami będę nazywała myślicieli, którzy uważali, że sens ludzkiej egzystencji można sprowadzić do dążenia ku zdobyciu takich wartości, jak szczęście czy pożyteczność, wartości moralne zaś są środkiem do osiągnięcia tak właśnie zarysowanych celów ludzkiego życia. Mówi się o takich myślicielach, że uznawali oni heteronomiczną koncepcję moralności. Znaczy to mniej więcej tyle, iż nie uważali wartości moralnych za samoistne, odrębne; nie widzieli potrzeby zadawania pytań ogólnych o to, co dobre, a co złe. Uważali, że pytania trzeba formułować tak: Co jest dobre dla kogoś lub do czegoś i co jest złe dla kogoś lub do czegoś? Takie stanowisko w historii etyki reprezentują liczni myśliciele. Jego sens zawiera się w przekonaniu, że «nie istnieją czysto moralne wartości, że w ogóle moralność nie jest odrębną, autonomiczną sferą ludzkiego życia. Perfekcjoniści uważali natomiast, że wartości moralne są w pełni autonomiczne, istnieją obiektywnie i są samoistnymi celami ludzkiego życia. Z takiego stosunku do wartości wypływał często radykalizm moralny — przeświadczenie o tym, że istotą norm moralnych jest ich nienaruszalność, a cnoty są absolutne i jednoznaczne.

Zarówno relatywizm, jak i perfekcjonizm są poglądami prowadzącymi do określonego systemu normatywnego, to znaczy do zbioru nakazów i zakazów. Jest to związane z wielowiekową tradycją etyki, czyli praktycznej nauki życia indywidualnego i społecznego.

Nieco odrębną pozycję w historii etyki zajmuje ewolucjonizm. Jego powstanie stanowi próbę unaukowienia wiedzy o moralności. Zasadniczą tendencją epoki, w której powstał ewolucjonizm, było dążenie do jednolicie naukowego, pozbawionego normatywizmu poznania świata. Stąd w ewolucjonizmie etycznym tendencja do traktowania wartości jako faktu naukowego — przy całym zrozumieniu jego odrębności. Zasadniczą sprawą jest tu wskazanie nowej drogi poznania w etyce: drogi opisu i analogii naukowej.

W teorii nurt ten nie był normatywny, ale w praktyce bywał. Istotna jest tu jednak sama tendencja. Zmieniła ona drogi etyki i przesunęła jej zainteresowania w stronę zobiektywizowanej nauki o moralności i w stronę metaetyki.

Powiadali starożytni: „Słowa uczą, przykłady pociągają". Przejdźmy zatem do przykładów z historii etyki, aby Cię, nasz ewentualny Czytelniku, zachęcić do samodzielnej refleksji nad Twoją kondycją istoty moralnej.