A A A

Trzy koncepcje

a. Obiektywizm

Istnieją trzy zasadnicze koncepcje, z których każda zakłada, że wartość jest czym innym. Są to: koncepcja obiektywistyczna, subiektywistyczna i relatywistyczna.

Obiektywizm zakłada, że wartość istnieje niezależnie od poznającego ją podmiotu i może być przez ów podmiot poznawana i przeżywana, subiektywizm zakłada, że wartość jest wytworem podmiotu, natomiast relatywizm zakłada, że wartość powstaje w akcie zetknięcia się podmiotu i przedmiotu, nie będąc ani przedmiotem, ani właściwością podmiotu.

Ponieważ przyjęcie określonego stanowiska wobec wartości ma często daleko idące skutki dla praktyki moralnej, przyjrzyjmy się bliżej założeniom tych trzech kierunków, po to choćby, aby ustalić, który z nich najbliższy jest Twojemu własnemu poglądowi na te sprawy — Czytelniku.

Obiektywizm. Stanowisko to najkrócej zawiera się w sformułowaniu: dobro i zło są cechami bezwzględnymi, obiektywnymi. że coś jest dobre lub złe, nie zawiera się w stosunku tego czegoś do innych przedmiotów ani nie jest konstytuowane przez żaden podmiot. Jeśli na przykład o jakimś człowieku mówimy, że jest zły, to — ujmując sprawę obiektywistycznie — nie jest on zły dla kogoś czy do czegoś albo przez kogoś, jest bezwzględnie i obiektywnie zły. Często przekonanie takie zawiera się w zdaniu, że ktoś na przykład: „z natury jest zły" albo „sam przez się jest zły", albo „sam w sobie jest zły".

Stanowisko obiektywistyczne może obejmować dwa różne ujęcia: w pierwszym dobro i zło są cechami bez-względnymi, w drugim są cechami obiektywnymi. Pro-fesor Władysław Tatarkiewicz tak określał różnicę między tymi ujęciami: „Teoria bezwzględności dobra i zła należy do tych, które stwierdzają pewien stan rzeczy, nie dowód jest potrzebny, lecz tylko zrozumienie cech oznaczonych przez wyrazy «dobro» i «zło». Teoria obiektywności dobra i zła jest w innym położeniu. Niepodobna bezpośrednio stwierdzić, że jakaś cecha nie jest zależna od podmiotu. Teoria ta wymaga dowodu (...). Innego dowodu prawdziwości obiektywizmu niż dowód fałszywości subiektywizmu nie potrzeba".


b. Subiektywizm

Spróbujmy zatem wyjaśnić, czym jest subiektywizm. Cechą subiektywną jakiegoś przedmiotu jest taka cecha, której posiadanie jest uzależnione od jakiegoś podmiotu. Jeśli na przykład widzimy z daleka Pałac Kultury w Warszawie i wydaje się on mały, to małość owa jest cechą subiektywną, uzależnioną od odległości, w jakiej znajduje się podmiot. W cytowanej już książce prof. Tatarkiewicz pisał: „Subiektywizmem etycznym jest teoria, która uważa cechy dobra i zła za cechy subiektywne. Subiektywizm etyczny twierdzi zatem, że jeśli przedmiot posiada cechę dobra lub cechę zła, to posiada ją w zależności od jakiegoś podmiotu. Bez tego lub podobnego podmiotu przedmiot ten nie byłby ani dobry, ani zły. Przyjemność nie miałaby wartości dodatniej ani przykrość wartości ujemnej, gdyby nie było czującego podmiotu"


c. Relatywizm Mimo znacznych różnic pojęciowo-logicznych istnieje daleko idąca zbieżność psychologiczna między omówio-nym wyżej subiektywizmem etycznym a relatywizmem. Teza relatywizmu etycznego w najbardziej skrótowym ujęciu jest taka: żaden przedmiot nie jest obiektywnie dobry lub zły. Może być co najwyżej dobry dla kogoś lub do czegoś i zły dla kogoś i do czegoś. Trzeba jednak dla pełnego zrozumienia relatywizmu wyjaśnić, że nie chodzi tu o niezgodność sądów wypowiadanych w kwestiach moralnych przez różnych ludzi. Sama teoria relatywistyczna dotyczy wartości — dobra i zła. Natomiast konstatacja, iż ludzie mają różne zdania na temat tego, co dobre, a co złe, nie musi za sobą pociągać teorii, choć może być dla niej argumentem. Nie da się też relatywizmu sprowadzić do tezy o względnej prawdziwości zdań na temat dobra i zła. np. w zależności od sytuacji, w jakiej się takie zdania wypowiada. Teoretyczny wykład na temat różnych stanowisk etycznych w kwestii sposobu istnienia wartości i tego, w jaki sposób ludzie „uczestniczą w wartościach" byłby jednak wykładem nużącym. Toteż w tej książce postanowiłam spróbować przybliżyć te sprawy Czytelnikowi w dwojaki sposób.

Część pierwsza książki zawiera krótki i popularny zarys historii etyki. Nieodzowne wydaje się bowiem poznanie historii tej dziedziny refleksji filozoficznej dla zrozumienia tradycji, z której — niezależnie od tego, czy o tym wiemy, czy nie wyrastają nasze najgłębsze przekonania.